Trong chiến lược phát triển nông nghiệp hiện đại, mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói đang dần trở thành "hạ tầng số" của chuỗi giá trị nông sản. Nếu trước đây đây chỉ được xem là điều kiện kỹ thuật để xuất khẩu thì hiện nay, mã số vùng trồng đã trở thành công cụ quản trị quan trọng, kết nối dữ liệu sản xuất, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và giám sát việc tuân thủ các tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu.
Chính vì vậy, việc Thanh tra Chính phủ triển khai thanh tra chuyên đề đối với lĩnh vực này mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi kiểm tra việc thực thi pháp luật, thể hiện quyết tâm nâng cao chất lượng quản trị nhà nước trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam chuyển mạnh sang mô hình phát triển xanh, minh bạch và dựa trên dữ liệu.
 |
| Toàn cảnh buổi công bố Quyết định số 736/QĐ-TTCP về thanh tra công tác cấp, quản lý mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói tại các tỉnh Đồng Tháp, Lâm Đồng và Đắk Lắk. - (Ảnh: TH) |
Chiều 18/7, Thanh tra Chính phủ tổ chức công bố Quyết định số 736/QĐ-TTCP về thanh tra công tác cấp, quản lý mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói tại các tỉnh Đồng Tháp, Lâm Đồng và Đắk Lắk. Đây đều là những địa phương có quy mô sản xuất nông nghiệp lớn, đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu của nhiều ngành hàng chủ lực như sầu riêng, xoài, thanh long, rau, hoa, cà phê và nhiều loại trái cây khác.
Theo quyết định, đối tượng thanh tra là UBND ba tỉnh cùng các cơ quan, đơn vị, tổ chức có liên quan; thời kỳ thanh tra từ ngày 23/3/2023 đến ngày 30/6/2026. Đoàn thanh tra gồm 16 thành viên do ông Lê Anh Sơn, Phó Cục trưởng Cục VIII, Thanh tra Chính phủ làm Trưởng đoàn; đồng thời thành lập Tổ giám sát độc lập nhằm bảo đảm quá trình thanh tra được thực hiện khách quan, đúng quy định và minh bạch.
 |
| Ông Lê Anh Sơn, Phó Cục trưởng Cục VIII, Thanh tra Chính phủ, Trưởng đoàn công bố Quyết định 736/QĐ -TTCP. - (Ảnh: TH) |
Việc lựa chọn chuyên đề thanh tra lần này xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của quá trình hội nhập quốc tế. Những năm gần đây, các thị trường nhập khẩu lớn như Trung Quốc, Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Australia đều không ngừng nâng cao các tiêu chuẩn về kiểm dịch thực vật, an toàn thực phẩm, phát triển bền vững và đặc biệt là truy xuất nguồn gốc điện tử. Hàng hóa muốn được thông quan không chỉ cần đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng mà còn phải chứng minh được toàn bộ hành trình từ vùng sản xuất, cơ sở đóng gói đến doanh nghiệp xuất khẩu thông qua hệ thống dữ liệu minh bạch và có khả năng kiểm chứng.
Trong bối cảnh đó, mã số vùng trồng không còn là "giấy phép" để xuất khẩu mà trở thành "định danh số" của vùng sản xuất. Mỗi mã số gắn với thông tin về diện tích, cây trồng, quy trình canh tác, nhật ký sản xuất, sử dụng vật tư nông nghiệp, tình hình dịch hại và kết quả giám sát của cơ quan chuyên môn. Khi được tích hợp với hệ thống truy xuất nguồn gốc số, dữ liệu này tạo thành chuỗi thông tin xuyên suốt, giúp cơ quan quản lý, doanh nghiệp và đối tác nhập khẩu có thể kiểm chứng tính minh bạch của sản phẩm gần như theo thời gian thực.
Đây cũng là xu hướng quản trị mà ngành nông nghiệp Việt Nam đang hướng tới trong tiến trình chuyển đổi số. Thay vì quản lý chủ yếu bằng hồ sơ giấy và kiểm tra thủ công, cơ quan quản lý đang từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số về vùng trồng, cơ sở đóng gói và chuỗi cung ứng nông sản. Khi dữ liệu được liên thông giữa các cơ quan quản lý, đơn vị kiểm dịch và doanh nghiệp xuất khẩu, việc giám sát sẽ hiệu quả hơn, giảm nguy cơ gian lận, đồng thời rút ngắn thời gian xử lý thủ tục hành chính.
 |
|
Phó Tổng Thanh tra Nguyễn Văn Cường phát biểu tại buổi công bố Quyết định 736/QĐ -TTCP. - (Ảnh: TH) |
Tuy nhiên, phát biểu tại buổi công bố quyết định thanh tra, Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Văn Cường cho biết công tác cấp và quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế. Ở một số địa phương, số lượng mã số được cấp chưa tương xứng với quy mô sản xuất; thủ tục giải quyết còn kéo dài; việc quản lý sau cấp chưa chặt chẽ; đặc biệt vẫn xảy ra tình trạng mượn, cho thuê, mua bán hoặc sử dụng trái phép mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói.
Nhìn từ góc độ quản trị, những tồn tại này không chỉ phản ánh bất cập trong quá trình thực thi mà còn cho thấy khoảng trống trong quản lý dữ liệu và giám sát số. Khi thông tin về vùng trồng chưa được cập nhật thường xuyên hoặc chưa được kết nối đồng bộ giữa các cơ quan, nguy cơ lợi dụng mã số để hợp thức hóa nguồn hàng ngoài vùng sản xuất là điều khó tránh khỏi. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu lực quản lý nhà nước mà còn có thể làm suy giảm uy tín của cả ngành hàng nếu nước nhập khẩu phát hiện sai phạm.
 |
| Đại diện các đơn vị được thanh tra phát biểu tại buổi công bố Quyết định 736/QĐ -TTCP. - (Ảnh: TH) |
Thực tế thời gian qua cho thấy, nhiều quốc gia đã chuyển từ kiểm tra ngẫu nhiên sang quản lý dựa trên dữ liệu và đánh giá rủi ro. Mỗi cảnh báo về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vượt ngưỡng, sinh vật gây hại hoặc sai lệch thông tin truy xuất đều được ghi nhận trên hệ thống điện tử và có thể dẫn đến việc tăng tần suất kiểm tra, tạm dừng nhập khẩu hoặc thu hẹp phạm vi công nhận mã số vùng trồng. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách phải xây dựng hệ thống quản lý mã số minh bạch, chính xác và có khả năng cập nhật liên tục.
Theo Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Nguyễn Văn Cường, cuộc thanh tra sẽ đánh giá toàn diện việc chấp hành các quy định của pháp luật; tập trung làm rõ những tồn tại trong quá trình cấp mã số, công tác kiểm tra, giám sát sau cấp, việc đình chỉ, thu hồi mã số khi có vi phạm cũng như trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan. Quan trọng hơn, kết quả thanh tra sẽ là cơ sở để kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý trong giai đoạn tới.
Có thể thấy, giá trị lớn nhất của cuộc thanh tra không chỉ nằm ở việc phát hiện và xử lý sai phạm mà còn ở khả năng thúc đẩy đổi mới phương thức quản lý. Khi hệ thống mã số vùng trồng được quản lý trên nền tảng số, dữ liệu được cập nhật đồng bộ, truy xuất nguồn gốc được thực hiện theo thời gian thực và việc giám sát dựa trên phân tích dữ liệu thay vì kiểm tra thủ công, hiệu lực quản lý nhà nước sẽ được nâng lên đáng kể. Đây cũng là nền tảng để giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, nâng cao tính minh bạch của chuỗi cung ứng và tăng khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường quốc tế.
Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam đang chuyển từ mục tiêu tăng trưởng về sản lượng sang nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và phát triển bền vững, cuộc thanh tra chuyên đề về mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói có ý nghĩa như một bước hoàn thiện thể chế quản trị ngành. Không chỉ góp phần chấn chỉnh những bất cập hiện nay, kết quả thanh tra còn được kỳ vọng sẽ thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong quản lý vùng trồng, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc hiện đại, củng cố niềm tin của các thị trường nhập khẩu và nâng cao vị thế của nông sản Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Phạm Hùng
