Nón ngựa Phú Gia từng được xem là biểu tượng của sự mạnh mẽ, uy nghiêm, phù hợp với những người cưỡi ngựa. Sở dĩ gọi là nón ngựa bởi chiếc nón có độ bền cao, đeo chắc chắn khi di chuyển hoặc cưỡi ngựa. Trước kia, loại nón này thường dành cho tầng lớp phong lưu, quyền quý. Một số chiếc còn được gắn chụp bạc, chạm khắc hình rồng phượng trên đỉnh nón.
Trong ký ức về Bình Định thời phong kiến, hình ảnh các võ tướng, lý trưởng hay chánh tổng cưỡi ngựa, đội nón ngựa bịt bạc đi trên những con đường làng đã trở thành nét quen thuộc của vùng đất võ.
 |
| Làng nghề nón ngựa Phú Gia có tuổi đời gần 300 năm. |
Vẻ đẹp thủ công mang dấu ấn riêng
Ngày nay, nón ngựa Phú Gia được xem là sản phẩm thủ công mỹ nghệ độc đáo, vẫn giữ nguyên những kỹ thuật truyền thống. Nếu nón bài thơ của xứ Huế nổi tiếng bởi vẻ thanh thoát với lớp lá lồng ghép hoa văn, câu thơ bên trong, thì nón ngựa Phú Gia mang vẻ mạnh mẽ, đặc trưng của vùng đất võ.
Hoa văn trên nón thường được thêu theo các chủ đề truyền thống như “long, lân, quy, phụng”, “lưỡng long tranh châu”, hoặc các họa tiết “mai, lan, cúc, trúc”. Ngoài ra, nhiều chiếc nón còn trang trí hình ảnh cảnh vật trên bề mặt sườn nón.
Kể từ khi Liên hoan Quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam lần đầu được tổ chức tại Bình Định năm 2006, làng nghề nón ngựa Phú Gia bắt đầu thu hút sự chú ý của du khách. Nhiều người tìm đến để tìm hiểu quy trình làm nón và đánh giá cao sự khéo léo của các nghệ nhân. Từ đó, sản phẩm nón ngựa Phú Gia dần trở thành món quà lưu niệm được du khách đặt mua khi đến vùng đất võ.
Hơn 300 hộ tham gia làm nghề
Theo thống kê tại địa phương, làng nghề nón ngựa Phú Gia, xã Xuân An hiện có khoảng 300 hộ tham gia sản xuất. Trong đó, khoảng 260 hộ thuộc thôn Phú Gia, số còn lại phân bố ở các thôn Xuân Quang, Xuân An, Chánh Lạc, Kiều Đông và Tường Sơn.
Nhiều hộ gia đình chỉ đảm nhận một số công đoạn trong quy trình làm nón, sau đó chuyển bán lại cho các hộ chuyên thêu hoa văn ở thôn Phú Gia để hoàn thiện sản phẩm. Chỉ một số ít gia đình có thể thực hiện toàn bộ các bước, từ khâu làm khung, lợp nón đến trang trí.
Năm 2024, nghề chằm nón ngựa Phú Gia được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 956/QĐ-BVHTTDL ban hành ngày 9/4/2024.
Đây là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thứ 5 của tỉnh Bình Định được ghi danh. Việc công nhận này nhằm khẳng định giá trị bền vững và sức sống của làng nghề, đồng thời tôn vinh cộng đồng cư dân, đặc biệt là các nghệ nhân đã góp phần gìn giữ và phát huy nghề truyền thống.
Tiktok: https://tiktok.com/@tapchivietnamhuongsac
Facebook: https://facebook.com/tapchivietnamhuongsac.vn
Youtube: https://youtube.com/@tapchivietnamhuongsac68
