Giống ngựa thuần chủng quý hiếm đứng trước nguy cơ mai một
Theo thống kê, trước đây trên địa bàn xã Mường Lống có khoảng hơn 100 con ngựa, nhưng đến cuối năm 2023 chỉ còn khoảng 30 con, được nuôi rải rác tại các bản Mường Lống 1, Mường Lống 2, bản Trung Tâm…
Dòng ngựa thuần chủng Mường Lống không chỉ là vật nuôi phục vụ lao động của bà con vùng cao miền Tây Nghệ An, mà còn là biểu tượng của sức sống, sự dẻo dai, bền bỉ giữa núi rừng. Tuy nhiên, cùng với nhịp sống hiện đại và sự thay đổi trong phương thức mưu sinh, đàn ngựa từng gắn bó với mỗi gia đình qua nhiều thế hệ đang dần thưa vắng. Điều này đặt ra nỗi trăn trở về việc bảo tồn nguồn gen quý hiếm, đồng thời gìn giữ giá trị văn hóa gắn liền với đời sống cộng đồng người Mông nơi “cổng trời”.
 |
| Dòng ngựa thuần chủng Mường Lống không chỉ là vật nuôi phục vụ lao động của bà con vùng cao miền Tây Nghệ An, mà còn là biểu tượng của sức sống, sự dẻo dai, bền bỉ giữa núi rừng. |
Nằm ở độ cao gần 1.500m so với mực nước biển, Mường Lống được ví như “cổng trời” của miền Tây Nghệ An – nơi đồng bào dân tộc Mông sinh sống từ bao đời nay. Trong điều kiện địa hình hiểm trở, trước đây ngựa là phương tiện vận chuyển quan trọng, giúp bà con chở nông sản, vào rừng, lên rẫy và giao thương giữa các bản làng.
Ngựa Mường Lống có tầm vóc vừa phải, cao khoảng 1,1–1,3 mét, nặng gần 200 kg, thân hình gọn chắc, chân khỏe, khả năng chịu rét tốt và ít bệnh tật. Những đặc điểm này giúp chúng thích nghi với điều kiện khí hậu khắc nghiệt và địa hình dốc núi của vùng cao.
Ngồi bên hiên nhà, già Và Nhìa Tu (64 tuổi), ở bản Mường Lống 1, lặng lẽ nhìn con ngựa cái lông vàng sậm đang nhẩn nha gặm cỏ. Với ông, ký ức về đàn ngựa gắn liền với cả cuộc đời mưu sinh nơi núi cao.
“Ngày trước chưa có đường, chưa có xe máy, đi đâu cũng trông vào con ngựa. Lên rẫy, vào rừng hay sang bản khác đều nhờ nó”, già Tu chậm rãi kể. Trong ký ức của ông, mỗi gia đình người Mông khi ấy đều nuôi vài ba con ngựa. Ngựa không chỉ là tài sản quý mà còn là bạn đồng hành, giúp con người tồn tại giữa thiên nhiên khắc nghiệt.
 |
| Cuộc sống đổi thay, đường bê tông đã mở đến tận bản, xe máy và các phương tiện cơ giới dần thay thế sức kéo truyền thống. Vai trò của ngựa vì thế cũng dần thu hẹp. |
Cuộc sống đổi thay, đường bê tông đã mở đến tận bản, xe máy và các phương tiện cơ giới dần thay thế sức kéo truyền thống. Vai trò của ngựa vì thế cũng dần thu hẹp. “Nuôi ngựa bây giờ vất vả, công nhiều mà giá trị kinh tế không cao. Một con ngựa trưởng thành chỉ bán được vài chục triệu đồng, thấp hơn nhiều so với trâu bò”, già Tu chia sẻ. Dẫu vậy, ông vẫn giữ lại con ngựa của gia đình như một cách lưu giữ ký ức. “Giữ vì thương, vì nghĩa. Với người Mông, đã có một thời ngựa là tất cả”, ông bộc bạch.
Ông Và Bá Chư (57 tuổi) được xem là người còn giữ đàn ngựa nhiều nhất xã với hơn 20 con. Suốt hàng chục năm qua, ông chăm sóc đàn ngựa không chỉ để mưu sinh mà còn để gìn giữ ký ức bản làng.
“Giống ngựa này có từ thuở lập bản. Tổ tiên người Mông thuần dưỡng qua nhiều thế hệ. Giữ ngựa cũng là giữ hồn núi rừng”, ông Chư chia sẻ. Trong tiếng vó ngựa vang trên sườn núi, ông nghe thấy âm vọng của một thời gian khó – nghèo nhưng đậm đà bản sắc, điều không thể đo đếm bằng tiền.
 |
| Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, xã Mường Lống còn định hướng gắn giống ngựa bản địa với phát triển du lịch cộng đồng. |
Tuy vậy, không phải gia đình nào cũng đủ điều kiện để tiếp tục nuôi ngựa. Ông Lý Chìa Và, ở bản Thẳm Hốc, cho biết việc chăn nuôi đòi hỏi nhiều công chăm sóc, từ tìm nguồn thức ăn, tiêm phòng đến chống rét cho ngựa vào mùa đông khắc nghiệt.
Nỗ lực bảo tồn nguồn gen ngựa quý
Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, xã Mường Lống còn định hướng gắn giống ngựa bản địa với phát triển du lịch cộng đồng. Hiện nay, nơi đây là điểm đến hấp dẫn, nổi tiếng với sắc hoa đào, hoa mận mỗi độ xuân về, những vườn hồng đỏ rực và biển mây bồng bềnh.
Việc đưa hình ảnh ngựa vào các hoạt động du lịch trải nghiệm như chụp ảnh, cưỡi ngựa, tham quan bản làng được kỳ vọng sẽ tạo nên nét đặc trưng riêng, góp phần nâng cao giá trị kinh tế của giống ngựa bản địa, đồng thời mở ra sinh kế mới cho người dân.
Một cán bộ của Trung tâm Ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công nghệ Nghệ An cho biết: Với đặc thù khí hậu, địa hình khắc nghiệt của Mường Lống, việc tìm được vật nuôi thích nghi tốt không hề dễ dàng. Tuy nhiên, giống ngựa bản địa nơi đây đã tồn tại và phát triển qua nhiều thế hệ. Đây là nguồn gen vật nuôi quý cần được bảo tồn.
 |
| Miền Tây Nghệ An – nơi đồng bào dân tộc Mông sinh sống từ bao đời nay. Trong điều kiện địa hình hiểm trở, |
Hiện nay, các đơn vị chuyên môn đang phối hợp triển khai mô hình bảo tồn ngựa bản địa Mường Lống, trong đó tập trung hướng dẫn, tập huấn cho người dân kỹ thuật chăm sóc, hỗ trợ thuốc thú y, nguồn thức ăn và các biện pháp phòng chống dịch bệnh để duy trì và phát triển đàn ngựa.
Không chỉ giúp lưu giữ nguồn gen quý hiếm, việc bảo tồn giống ngựa bản địa còn góp phần tạo nên nét đặc trưng văn hóa cho vùng “cổng trời” Mường Lống – một trong những điểm du lịch hấp dẫn của huyện Kỳ Sơn và tỉnh Nghệ An.
 |
| Không chỉ giúp lưu giữ nguồn gen quý hiếm, việc bảo tồn giống ngựa bản địa còn góp phần tạo nên nét đặc trưng văn hóa cho vùng “cổng trời” Mường Lống – một trong những điểm du lịch hấp dẫn của huyện Kỳ Sơn và tỉnh Nghệ An. |
Bước sang mùa xuân mới, giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, người Mông nơi cổng trời Mường Lống vẫn lặng lẽ gửi gắm niềm tin vào sự tiếp nối của những giá trị xưa. Họ mong rằng tiếng vó ngựa sẽ không bị lãng quên, vẫn đều đặn vang lên trên những sườn núi mờ sương, nối quá khứ với hiện tại. Bởi mỗi nhịp vó không chỉ là bước đi của một giống vật nuôi bản địa, mà còn là âm thanh của ký ức, của bản sắc và của khát vọng gìn giữ – để hôm qua không mất đi và ngày mai vẫn còn điểm tựa bền bỉ giữa đại ngàn miền Tây xứ Nghệ.
Tiktok: https://tiktok.com/@tapchivietnamhuongsac
Facebook: https://facebook.com/tapchivietnamhuongsac.vn
Youtube: https://youtube.com/@tapchivietnamhuongsac68
