Nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn và hành trình đi tìm đá cảnh
Đam mê bộ môn đá cảnh từ những ngày mới thành lập Hội Sinh vật cảnh thị xã Buôn Hồ, tỉnh Đắk Lắk (cũ), năm 1990 Thạch Triệu Mẫn đã khăn gói lên đường đi tìm đá cảnh. Ngày ấy, những cánh rừng ở Khu bảo tồn Ea Sô, các Vườn Quốc gia Yok Đôn, Cư Zang Sin hay dọc sông Sêrêpốk là những điểm đến của những hội viên bộ môn đá cảnh.
Nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn cho biết: “Thưở ấy, đường vào các cánh rừng rất khó đi, hầu hết là đường đất. Mùa mưa ở Tây Nguyên lầy lội, trơn trượt, một số anh em bỏ cuộc nửa chừng. Những người đam mê như anh Nguyễn Vi Dân, Chủ nhiệm CLB Đá – Cây khô nghệ thuật và các nghệ nhân ở Quảng Nam, Quảng Ngãi (cũ) vẫn kiên trì bám núi để tìm đá cảnh”.
 |
| Một buổi sinh hoạt của Hội SVC phường Buôn Hồ do nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn làm Chủ tịch Hội. |
Dọc các con sông, suối mùa mưa nước lớn, phát hiện được viên đá ưa thích là những nghệ nhân hì hục đào bới. Không phải viên đá nào lên được cũng có thể đưa về nhà được. Anh kể: "Có lần cả nhóm đào được viên đá nặng hơn 50 kg, đưa được lên bờ thì chất lệu đá không tốt, vậy là cả nhóm đã mất một ngày. Rừng Trường Sơn mùa mưa ẩm ướt, đỉa, vắt đu bám đầy người nhưng vì đam mê đá cảnh mà chúng tôi vẫn hăng hái men theo dòng sông Sêrêpốk để tìm đá. Giữa dòng nước xoáy nhưng đứng trên bờ phát hiện ra viên đá đẹp là chúng tôi đánh dấu vị trí, khi nước rút là chúng tôi quay lại tìm".
Mùa khô ở Tây Nguyên là thời gian lý tưởng cho việc đi tìm đá cảnh. Các dòng sông, con suối đã cạn nước, ven bờ những tảng đá bị xói mòn, lở đất đã lộ nguyên hình hoa văn đá có thể nhìn thấy được sau lớp bụi đất. Anh Mẫn kể: Men theo các dòng suối, nước chỉ đến đầu gối, dễ dàng nhận thấy từng viên đá dưới làn nước trong xanh. Lấy được viên đá lên ngắm ngía cẩn thận, hàng chục viên đá cũng chỉ tìm được một viên đá đẹp.
Mùa khô, những viên đá cuội nằm dọc hai bờ sông chất chồng lên nhau. Những viên đá đẹp được đưa về nhà làm đường đi trong sân vườn hoặc trang trí hồ cá.
 |
| Tác phẩm Kỷ vật ngày cưới |
Không chỉ dừng lại ở những cánh rừng thuộc tỉnh Đắk Lắk, anh còn đi đến những cánh rừng thuộc tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Kon Tum (cũ) để sưu tầm đá cảnh. Những năm 2000, phong trào chơi đá cảnh phát triển mạnh mẽ tại các tỉnh miền Trung – Tây Nguyên, nghệ nhân Phạm Văn Mẫn đã thực hiện những chuyến đi dài ngày cùng các nghệ nhân tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi (cũ). Những viên đá được khai thác đều được các nghệ nhân nghiên cứu kỹ về chất liệu, hoa văn để đặt tên như Phượng vũ, Động tiên, Nhất trụ kình thiên…
Hoàn thiện tác phẩm, mồ hôi và trí tuệ của nghệ nhân
Những viên đá được tập kết tại nhà đều được anh dày công nghiên cứu để hoàn thiện tác phẩm. Tùy thuộc vào mỗi tác phẩm như chất liệu, hoa văn mà anh thực hiện quy trình đánh bóng tác phẩm khác nhau. Anh Mẫn cho biết: Trước đây anh khai thác các loại đá như Canxedon, mã não…. sau này là các dòng đá tự nhiên đòi hỏi kỹ thuật mài và đánh bóng phức tạp. Đặc biệt việc mài, tạo bóng lại không phải là công việc dễ dàng. Để mài mịn và tạo bóng được bề mặt đòi hỏi quy trình áp dụng các đĩa mài kim cương. Máy mài công suất lớn với công cụ thường được chọn vì nó giúp anh dễ dàng mài các tác phẩm lớn trong thời gian tương đối ít. Các tác phẩm nhỏ hoặc trong góc có thể được xử lý bằng máy mài tay với các loại đĩa mài kim cương thích hợp. Cả hai loại dụng cụ này đều được sử dụng cho đánh bóng và hoàn thiện bề mặt đá Granite. Tùy thuộc vào công cụ chúng ta có thể mài ướt hoặc mài khô. Mài ướt yêu cầu phải có công cụ đặc biệt để xử lý nước rất nhanh trong quá trình mài, tránh nước ngấm trên đá.
 |
| Khu trưng bày tác phẩm đá cảnh tại nhà riêng nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn, phường Buôn hồ, tỉnh Đắk Lắk. |
Tùy thuộc vào chất liệu đá, hoa văn mà anh Mẫn chọn từng loại gỗ để làm đôn cho tác phẩm. Những loại gỗ như cẩm lại, cà te được dùng cho những tác phẩm lớn, nặng và có giá trị cao. Những loại đôn bằng gốc cây cà phê được sử dụng cho những tác phẩm gọn, nhỏ và có giá trị kinh tế thấp. Một số tác phẩm đá có trọng lượng nhỏ có thể kết hợp với một số tác phẩm Bonsai tiểu Mini để trang trí trên những gốc cây cà phê cổ thụ đa thân.
Qúa trình hoàn thiện một tác phẩm đá từ lúc đưa về nhà đến khi thành phẩm có khi cả tháng trời dày công nghiên cứu và tác nghiệp. Theo anh Mẫn, để biến viên đá thành các sản phẩm phục vụ du khách cần sự sáng tạo, thích nghi và hơn hết là sự kiên trì, đam mê với nghề. Đây phải là các sản phẩm mang tính nghệ thuật cao, vừa đòi hỏi phải khắt khe về hình dáng, hình ảnh đặc trưng, lại phải có hình khối phù hợp tránh gãy, hỏng khi gói, vận chuyển đi xa.
Để sản xuất các tác phẩm đạt chất lượng, quy trình chế tác yêu cầu sự tỉ mỉ từ khâu tìm nguyên liệu tới sự khéo léo, óc thẩm mỹ thể hiện tác phẩm trên đá. Việc chế tác cũng không chỉ đơn thuần cắt gọt là thành hình, bởi đá rất cứng, có viên đá giòn và dễ gãy, nát vụn. Do vậy quy trình chế tác đòi hỏi khá khắt khe.
Tác phẩm tạo nên thương hiệu nghệ nhân
Hơn 30 năm gắn bó cùng đá cảnh, nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn đã tạo ra hàng trăm tác phẩm đá với nhiều chủng loại như đá Suiseki là nghệ thuật thưởng ngoạn những viên đá tự nhiên mang hình dáng cảnh quan thiên nhiên (núi, sông, thác) hoặc vật thể. Suiseki chủ yếu phân loại theo hình dáng (phong cảnh), hình ảnh trên bề mặt (Vân thạch), hoặc màu sắc/đá quý, với các kiểu phổ biến như đá núi, đá đảo, đá hang động, hay hình con vật.
 |
| Tác phẩm Phu thê |
Anh Mẫn chia sẻ: Tùy thuộc vào nguồn gốc khai thác của đá, chất liệu mà nghệ nhân tạo nên tác phẩm và đặt tên gần gũi với nguyên bản của viên đá. Đá phong cảnh là dạng phổ biến nhất, mô phỏng các phong cảnh thiên nhiên thu nhỏ. Đá núi là hình dáng giống một hoặc nhiều ngọn núi. Đá thác nước là đá có những đường vân trắng, dài nổi bật trên nền đá sẫm màu, giống như thác nước đổ xuống. Đá hồ/ao là đá có những hốc, lõm tự nhiên trên mặt đá, nơi có thể đọng nước, tượng trưng cho ao hồ. Đá hang động là đá có hốc sâu tạo thành hình hang động. Đá bờ biển/Đá đảo là đá mô phỏng các vách đá dựng đứng hoặc đảo đá giữa biển. Đá hình dáng là đá mang hình ảnh đặc biệt trên bề mặt, thường do vân đá tự nhiên tạo thành.
Ngoài ra tùy thuộc vào hình dáng để đặt tên như đá có vân hình mặt trăng, mặt trời, ngôi sao, hay hình trừu tượng như đá có vân đá gợi liên tưởng đến con vật (hổ, rắn, chim) hoặc hình thù độc đáo khác.
 |
| Chứng nhận giải Vàng tại triển lãm sinh vật cảnh năm 2019. |
Thành tích sau hành trình dài gắn liền với đá cảnh
Sau 30 năm miệt mài, gắn bó cùng nghệ thuật đá cảnh, nghệ nhân Phạm Văn Mẫn đã để lại những dấu ấn quan trọng trong các dịp triển lãm Sinh vật cảnh trong và ngoài tỉnh. Nghệ danh Thạch Triệu Mẫn bắt đầu xuất hiện trên những tác phẩm dự thi, ít ai biết được tên thật của anh.
 |
| Năm 2012, nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn được Trung tâm Hỗ trợ XTTM & Đầu tư CN (Bộ Công Thương) công nhận Bàn tay vàng. |
Năm 2012 anh được Trung tâm XTTM& Đầu tư CN, Bộ Công Thương công nhận là Bàn tay vàng. Năm 2019, tác phẩm Phượng vũ đoạt giải Vàng tại triển lãm sinh vật cảnh Đắk Lắk 2019; tác phẩm Động tiên đoạt giải Bạc; tác phẩm Một thoáng Tây Nguyên đoạt giải Bạc tại triển lãm sinh vật cảnh Đắk Lắk 2021, và nhiều giải thưởng khác trong các cuộc triển lãm sinh vật cảnh chào mừng các sự kiện chính trị-xã hội tại địa phương.
 |
| Gian hàng trưng bày đá cảnh của nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn tại triển lãm sinh vật cảnh Đắk Lắk năm 2025. |
Nói vềvai trò của bộ môn đá cảnh trong phong trào sinh vật cảnh cũng như đời sống hiện nay, Nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn cho biết: Mỗi bộ môn đều có thế mạnh và giá trị kinh tế khác nhau nhưng lại bổ sung cho nhau. Bộ môn đá cảnh có vai trò rất quan trọng trong phong trào sinh vật cảnh như khẳng định được tài nguyên trong lòng đất trên tỉnh Đắk Lắk cũng như cả nước. Mặt khác, đá cảnh còn được sử dụng trong gia đình, cơ quan gắn liền với phong thủy của gia chủ.
 |
| Nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn, Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh phường Buôn Hồ chủ trì một buổi họp của Hội. |
Tại Đại hội thành lập Hội Sinh vật cảnh phường Buôn Hồ, tỉnh Đắk Lắk ngày 29/12/2025, Nghệ nhân Thạch Triệu Mẫn vinh đự được Đại hội bầu giữ chức Chủ tịch Hội khóa I, nhiệm kỳ 2025-2029. Điều ông trăn trở nhất là truyền nghề cho các hội viên trẻ để đa dạng hóa các bộ môn, trong đó có việc sưu tầm, bảo tồn và phát triển bộ môn đá cảnh. Ông mong muốn chính quyền, cơ quan chức năng và Hội các cấp có những lớp tập huấn để bồi dưỡng, chia sẻ về kỹ năng khai thác, sưu tầm và bảo tồn đá cảnh, góp phần làm phong phú, đa dạng sản phẩm sinh vật cảnh.
Bài, ảnh: Lưu Tấn Văn
