Ngày 12/02/2026, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định số 325/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Di tích quốc gia đối với đình Vị Khê, phường Vị Khê, tỉnh Ninh Bình.
 |
| Quyết định số 325/QĐ-BVHTTDL xếp hạng Di tích quốc gia đối với đình Vị Khê, phường Vị Khê, tỉnh Ninh Bình. |
Trước đó, ngày 22/01/2026, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình đã có Tờ trình số 10/TTr-UBND đề nghị xem xét xếp hạng bốn di tích tiêu biểu trên địa bàn. Sự kiện này không đơn thuần là một quyết định hành chính, mà là sự ghi nhận chính thức của Nhà nước đối với chiều sâu lịch sử, văn hóa và truyền thống nghề nghiệp được bồi đắp qua nhiều thế kỷ.
 |
| Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đối với đình Vị Khê, phường Vị Khê, tỉnh Ninh Bình theo Quyết định số 325/QĐ-BVHTTDL |
Theo ngọc phả, Vị Khê xưa có tên khai sinh là Nguyễn Gia Trang. Thành hoàng làng là Nguyễn Công Thành, vị tả tướng tiên phong của Ngô Quyền, người đã lập công lớn trong chiến thắng Bạch Đằng năm 938, mốc son chấm dứt hơn một nghìn năm Bắc thuộc, mở ra kỷ nguyên độc lập tự chủ của dân tộc.
Sau khi lên ngôi, Ngô Quyền phong ông trấn thủ vùng Sơn Nam. Tại đây, không chỉ đảm trách việc quân cơ, ông còn chăm lo khơi sông, đắp đê, khai hoang mở đất, khuyến khích nông trang, lập nên ấp Nguyễn Gia Trang trù phú.
 |
 |
| Đình Vị Khê được xếp hạng Di tích quốc gia vì thế không chỉ là sự tôn vinh quá khứ, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ hồn cốt làng nghề để những gốc cây trăm tuổi bên dòng sông Hồng |
Đình Vị Khê vì thế không chỉ là nơi thờ tự một vị thành hoàng, mà là không gian kết tinh ký ức cộng đồng về công cuộc dựng làng, giữ nước.
 |
| TS. Nguyễn Hữu Vạn, nguyên Ủy viên BCH Trung ương Đảng, nguyên Tổng Kiểm toán Nhà nước, Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Việt Nam cùng đoàn đại biểu Hội SVCVN dâng hương tại Đình Làng Vị Khê, nơi thờ Tổ Nghề trồng hoa, cây cảnh "Tô Trung Tự" - Quan Thái Úy thời Lý, thế kỷ XIII. |
Những câu đối cổ còn lưu giữ trong đình như lời nhắc nhở về một thời mở đất, về gốc rễ hình thành của vùng quê ven sông Hồng đỏ nặng phù sa. Cùng với đình là chùa thờ thiền sư Không Lộ, phủ thờ Mẫu, tạo nên một chỉnh thể văn hóa tín ngưỡng bền chặt, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của cư dân địa phương.
Nếu dấu ấn thời Ngô đặt nền móng cho sự hình thành làng xã, thì bước ngoặt quan trọng định hình bản sắc Vị Khê lại gắn với sự xuất hiện của Tô Trung Tự vào năm 1211.
Theo ngọc phả, khi về Nguyễn Gia Trang, nhận thấy vùng đất đẹp, dân cư đông đúc, ông đã lập hành cung và truyền dạy nghề trồng hoa, cây cảnh cho dân làm kế sinh nhai lâu dài. Từ đây, hạt giống của một làng nghề đặc sắc được gieo xuống và bén rễ bền bỉ suốt hơn tám thế kỷ.
Sử liệu cho biết, năm Tân Sửu 1481, quan Bình Nguyên Phạm Đôn Lễ dưới triều vua Lê Thánh Tông từng đến thăm làng hoa và để lại bài thơ ca ngợi công lao truyền nghề.
quan Bình Nguyên Phạm Đôn Lễ thời vua Lê Thánh Tông đã đến thăm làng hoa và dâng vào đình làng bài thơ ca ngợi công lao truyền nghề tạm dịch như sau:
“Nghe nói ông Tô đến chốn này
Sửa bình gia bảo giúp vua đây
Dạy dân kế sống chia vũng đất
Khuyên dạy trồng hoa cách tỉa cây”
Những vần thơ ấy không chỉ là lời tán dương một cá nhân, mà còn là minh chứng cho sự thịnh đạt của một làng nghề đã sớm định vị vị thế trong đời sống kinh tế - văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ.
 |
| Ông Nguyễn Mạnh Quỳnh, Phó Chủ tịch, Tổng thư ký Hội Sinh vật cảnh Việt Nam cùng các đồng chí trong Ban Chấp hành Trung ương Hội tham quan nhà vườn tại Làng nghề cây cảnh Điền Xá (Nam Định). |
So với các làng hoa nổi tiếng như Nghi Tàm, Quảng Bá, Nhật Tân, Xuân Quan hay Hạ Lũng (Đằng Hải), Vị Khê được xem là làng hoa, cây cảnh cổ nhất, là làng quất nguyên thủy của Việt Nam và là quê gốc của nhiều loài hoa dân tộc: Lan, Đào, Trà My, Đỗ Quyên…
Trải qua bao biến thiên lịch sử, nơi đây vẫn lưu giữ những tác phẩm cây cảnh nghệ thuật hàng trăm năm tuổi, những “báu vật sống” kết tinh tài hoa và tâm huyết của nhiều thế hệ nghệ nhân.
Từ thuở trước, mỗi độ xuân về, người dân Vị Khê đã không quản đường sá xa xôi, mang những cây đẹp, cây quý ra kinh đô dự thi. Nhiều năm liền đoạt giải cao, được vua ban thưởng lụa điều. Đó không chỉ là niềm tự hào, mà còn là động lực để người dân gìn giữ, nâng cao tay nghề, khẳng định vị thế của làng nghề trong dòng chảy văn hóa dân tộc.
 |
| Các tác phẩm Bonsai trưng bày tại Lễ hội truyền thống làng nghề hoa, cây cảnh Vị Khê |
Ngày nay, bước chân vào Vị Khê, dễ dàng bắt gặp trước cổng mỗi nhà tấm biển “nhà vườn”. Trong sân, quanh hiên, từng gốc sanh, tùng, khế, me… được chăm chút như những tác phẩm nghệ thuật sống.
Hoa, đá, cá, cây hòa quyện thành những “công viên thu nhỏ”, thể hiện quan niệm thẩm mỹ tinh tế và triết lý nhân sinh sâu sắc. Mỗi thế cây, mỗi đường uốn tỉa đều đòi hỏi sự cần mẫn, sáng tạo và cảm thụ khoáng đạt của người làm nghề.
Nghề trồng và tạo tác cây cảnh vì thế không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mà còn nuôi dưỡng bản sắc, nuôi dưỡng niềm tự hào cộng đồng. Hơn tám thế kỷ trôi qua, nghề cây vẫn là mạch sống chính của địa phương.
Sản phẩm hoa, cây cảnh Vị Khê đã có mặt khắp thị trường trong cả nước; nhiều sản phẩm đạt tiêu chuẩn OCOP 3-4 sao. Thu nhập bình quân đầu người đạt 74,4 triệu đồng mỗi năm; thu ngân sách 5 năm gần 150 tỷ đồng, vượt 62% chỉ tiêu, những con số cho thấy sức sống bền bỉ của một làng nghề khi biết gắn truyền thống với thị trường.
Từ năm 2007, lễ hội hoa cây cảnh đầu xuân được khôi phục nhân dịp giỗ Tổ nghề. Diễn ra từ ngày 12 đến 16 tháng Giêng âm lịch, lễ hội không chỉ có tế lễ, rước truyền thống mà còn là không gian trưng bày, thi thố hàng nghìn tác phẩm cây cảnh.
Nhiều nghệ nhân, doanh nhân, tổ chức sinh vật cảnh trong và ngoài tỉnh tham gia giao lưu, trao đổi, tạo nên sắc thái văn hóa đa dạng. Lễ hội trở thành cầu nối quảng bá làng nghề, đồng thời là dịp học hỏi, nâng cao trình độ, gìn giữ nghề truyền thống trong bối cảnh hội nhập.
Trong tiến trình phát triển mới, việc thành lập Đảng bộ phường Vị Khê từ ngày 01/7/2025 và tổ chức Đại hội lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, đã đặt ra những mục tiêu rõ ràng: phát huy thế mạnh làng nghề hoa, cây cảnh, xây dựng đô thị văn minh, hướng tới phát triển bền vững. Di tích quốc gia đình Vị Khê, trong bối cảnh ấy, không chỉ là một danh hiệu, mà là nền tảng tinh thần để địa phương tiếp tục khơi dậy nội lực.
Di sản được bảo tồn sẽ tạo nền móng cho bản sắc; bản sắc được củng cố sẽ nâng đỡ phát triển kinh tế; và kinh tế tăng trưởng lại tạo điều kiện chăm lo, gìn giữ di tích. Đó là mối quan hệ biện chứng giữa truyền thống và hiện đại mà Vị Khê đang từng bước hiện thực hóa.
Hơn tám trăm năm trước, những người mở đất đã khai khẩn phù sa để dựng làng. Hơn tám trăm năm sau, con cháu họ tiếp tục “uốn” những dáng cây vươn lên từ đất, gửi gắm khát vọng bền bỉ và sáng tạo.
Việc đình Vị Khê được xếp hạng Di tích quốc gia vì thế không chỉ là sự tôn vinh quá khứ, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ hồn cốt làng nghề để những gốc cây trăm tuổi bên dòng sông Hồng vẫn tiếp tục xanh, tiếp tục kể câu chuyện dài của một vùng quê biết gìn giữ truyền thống trong nhịp sống mới.
