Cách trung tâm Hà Nội khoảng 30 km về phía Tây, Chàng Sơn từ lâu được biết đến là “làng bách nghệ”. Trong những con ngõ nhỏ, nhiều gia đình vẫn miệt mài với từng nan tre, tờ giấy dó, giữ nhịp sản xuất thủ công như hàng trăm năm trước.
Theo lời người dân địa phương, vào thế kỷ 19, quạt Chàng Sơn từng được đưa sang Paris trưng bày triển lãm. Từ đó, chiếc quạt tay không chỉ là vật dụng che nắng mà dần hiện diện trong ca dao, tranh dân gian Đông Hồ, sân khấu chèo, tuồng, trở thành một phần ký ức văn hóa Việt.
Trước kia, làng chủ yếu sản xuất quạt giấy, quạt nan. Hiện nay, sản phẩm đã đa dạng hơn với quạt lụa, quạt the, quạt giấy dó châm kim, quạt treo tường, quạt thư pháp và các mẫu quà lưu niệm phục vụ du lịch.
 |
| Trước đây chủ yếu làm quạt giấy, quạt nan, nay làng Chàng Sơn phát triển thêm nhiều dòng sản phẩm như quạt lụa, quạt the, quạt giấy dó châm kim, quạt trang trí và quạt thư pháp phục vụ quà tặng, lưu niệm. |
Bà Nguyễn Thị Tuấn, 66 tuổi, sinh ra và lớn lên tại Chàng Sơn, cho biết để hoàn thiện một chiếc quạt, người thợ phải trải qua hàng chục công đoạn. Quạt giấy cần khoảng 17 công đoạn, quạt lụa tới 20 công đoạn. “Nghề không nặng nhọc nhưng đòi hỏi sự nhẫn nại và tỉ mỉ. Chỉ cần sơ suất nhỏ, chiếc quạt sẽ mất đi độ tinh xảo”, bà nói.
Tre làm quạt được ngâm dưới ao bùn từ 8 tháng đến một năm để tăng độ dẻo và bền. Sau đó, tre được phơi nắng, chẻ nan, vót mỏng rồi xâu thành khung. Khâu dán áo quạt cũng yêu cầu sự cẩn trọng tuyệt đối.
Trong các dòng sản phẩm, quạt gỗ có kích thước lớn và họa tiết cầu kỳ, được xem là loại khó thực hiện nhất. Giá bán quạt giấy cỡ nhỏ (5–6 cm) khoảng 10.000–15.000 đồng; loại lớn dao động 30.000–50.000 đồng. Những mẫu quạt gỗ trang trí có thể lên tới hàng chục triệu đồng.
Gia đình bà Tuấn đã ba đời làm nghề. Ngoài quạt giấy, họ còn sản xuất quạt vải hoa, vải lanh, tận dụng vải thừa từ các hiệu may. Hai năm gần đây, gia đình phục dựng các mẫu quạt cổ như quạt giấy dó châm kim, quạt the hình cuốn thư, hình rồng chầu mặt nguyệt nhằm bảo tồn giá trị truyền thống.
Theo bà Tuấn, dù công nghệ hỗ trợ nhiều khâu sản xuất, yếu tố quyết định vẫn là tay nghề người thợ. “Công nghệ chỉ hỗ trợ, không thể thay thế được dấu ấn của bàn tay thủ công”, bà nói.
Có thời điểm, trước sự xuất hiện phổ biến của quạt điện và điều hòa, nghề quạt Chàng Sơn gặp khó khăn. Tuy nhiên, nhiều hộ gia đình vẫn kiên trì bám nghề, đồng thời đổi mới tư duy, đưa quạt vượt khỏi vai trò vật dụng thông thường để trở thành sản phẩm nghệ thuật, phù hợp với lễ hội, sự kiện và không gian trưng bày.
Hiện nay, sản phẩm quạt Chàng Sơn được xuất khẩu sang Hàn Quốc và Pháp. Bên cạnh sản xuất, làng nghề còn tổ chức các hoạt động trải nghiệm, đón du khách trong và ngoài nước đến tham quan, tìm hiểu quy trình làm quạt, tham gia một số công đoạn thủ công.
Việc kết hợp sản xuất với du lịch trải nghiệm giúp làng nghề quảng bá sản phẩm, đồng thời tạo cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận và hiểu hơn về nghề truyền thống. Các hoạt động này cũng góp phần giới thiệu văn hóa Việt Nam ra quốc tế.
“Chúng tôi tập trung vào quạt giấy vì thân thiện môi trường, dễ phân hủy và giá thành phù hợp với nhiều đối tượng”, bà Tuấn cho biết.
Giữa đời sống tiện nghi, quạt tay khó cạnh tranh với thiết bị làm mát hiện đại. Tuy vậy, giá trị thẩm mỹ và nét hoài cổ của quạt Chàng Sơn vẫn giúp sản phẩm giữ được chỗ đứng riêng. Mỗi chiếc quạt không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là câu chuyện văn hóa, kết tinh sự sáng tạo và niềm tự hào của một làng nghề lâu đời.
Tiktok: https://tiktok.com/@tapchivietnamhuongsac
Facebook: https://facebook.com/tapchivietnamhuongsac.vn
Youtube: https://youtube.com/@tapchivietnamhuongsac68
