Chai lá cong (Shorea falcata Vidal), thuộc họ Dầu Dipterocarpaceae, là loài cây đặc hữu của Việt Nam, nghĩa là không nơi nào trên thế giới có được ngoài mảnh đất hình chữ S này. Tổ chức bảo tồn quốc tế đã xếp loài cây này vào Danh lục Đỏ ở mức nguy cấp cao, với nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên được cảnh báo ở mức độ nghiêm trọng.
Gỗ chai nổi tiếng bền chắc, để khô lâu năm càng cứng như đá. Người dân ven biển vùng Sông Cầu từ nhiều thế hệ trước đã dùng loại gỗ này để đóng tàu, làm kèo cột và các vật dụng gia đình bền lâu. Chính sự quý giá ấy khiến chai lá cong bị khai thác cạn kiệt theo năm tháng.
 |
| Tại xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk (địa phận thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên trước đây) hiện nay còn 10 cây chai lá cong có tuổi đời cả trăm năm |
Theo số liệu từ Viện Tài nguyên và Môi trường (Đại học Huế), toàn quốc hiện chỉ còn khoảng 13 cây chai lá cong cổ thụ. Riêng tại thôn Hòa Phú, xã Xuân Cảnh, tỉnh Đắk Lắk (trước thuộc địa phận thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên) — 10 cây đang đứng trên những ngọn đồi cát, mang trên mình tuổi đời gần cả trăm năm.
Con số này đã giảm một cây so với năm 2024. Nguyên nhân: một cây cổ thụ ngã đổ trong mùa mưa, chắn ngang đường dân sinh liên thôn. Người dân đành cưa xẻ để thông đường. Tại hiện trường, giờ chỉ còn lại gốc cây trơ trọi.
Mười cây còn lại phân bố ở hai khu vực, cách nhau khoảng 150 m. Hai cây tại tiểu khu V1-5 có đường kính từ 70 đến 90 cm, cao 14–16 m, tán rộng 8–12 m, đang sinh trưởng bình thường. Tám cây còn lại tại khoảnh 5, tiểu khu 28 có kích thước đa dạng hơ, nhưng đáng lo ngại khi một cây đã bị cưa ngang thân, có nguy cơ gãy đổ bất cứ lúc nào, một cây khác đang nằm nghiêng trên sườn đồi cát sạt lở.
 |
| Cán bộ Hạt Kiểm lâm khu vực Sông Cầu, tỉnh Đắk Lắk kiểm tra một gốc cây chai lá cong-cây gỗ chai vốn là một cây cổ thụ đã bị ngã đổ. |
Bà Trịnh Thị Xuân, người dân thôn Hòa Phú, nhớ lại: "Từ hồi tôi còn nhỏ đã thấy cây xuất hiện trong làng. Người dân ở đây xem đó là một phần lịch sử của vùng đất này, không ai có suy nghĩ đốn hạ."
Tuy nhiên, ký ức và tình cảm của cộng đồng không thể thay thế cho một chính sách bảo tồn bài bản. Địa hình đồi cát bay - nơi những cây chai cổ thụ bám rễ sinh tồn vốn có nền lập địa yếu, thường xuyên xảy ra hiện tượng trụt cát, sạt lở. Điều đáng lo hơn: xung quanh các cây mẹ hiện tại, không phát hiện bất kỳ cây con tái sinh nào từ hạt.
Ông Võ Banh, Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực Đồng Xuân, thừa nhận công tác bảo tồn chai lá cong hiện vẫn chủ yếu dựa vào sự tự quản của cộng đồng dân cư địa phương. Các đề tài khoa học từng triển khai trước đây nay đã không còn. Chính quyền và cơ quan chức năng chưa có giải pháp quản lý, bảo tồn mang tính bền vững.
Hạt Kiểm lâm đã đề xuất giải pháp kép: bảo vệ chặt chẽ các cây mẹ hiện còn, đồng thời thu gom hạt giống để ươm trồng nhân giống tại những khu vực phù hợp với đặc tính sinh trưởng của loài, nhằm duy trì quần thể trước khi quá muộn.
Tiktok: https://tiktok.com/@tapchivietnamhuongsac
Facebook: https://facebook.com/tapchivietnamhuongsac.vn
Youtube: https://youtube.com/@tapchivietnamhuongsac68
