Từ những tiền đề lịch sử đến Đại hội thành lập
Sự ra đời của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam là kết quả của một quá trình vận động lâu dài nhằm tập hợp đội ngũ trí thức và các hội khoa học, kỹ thuật trong một tổ chức chung.
Ngay sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, nhiều tổ chức của giới trí thức, khoa học lần lượt được thành lập như Hội Luật gia Việt Nam năm 1955, Tổng hội Y - Dược học Việt Nam năm 1955, Hội Đông y Việt Nam năm 1957 và Hội Phổ biến khoa học và kỹ thuật Việt Nam năm 1959. Cùng với quá trình phát triển của đất nước, các hội khoa học và kỹ thuật chuyên ngành ngày càng mở rộng cả về số lượng, lĩnh vực hoạt động và phạm vi tập hợp trí thức.
Ngày 18/5/1963, Đại hội đại biểu lần thứ nhất Hội Phổ biến khoa học và kỹ thuật Việt Nam được tổ chức. Tại Đại hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gặp gỡ, nói chuyện và giao nhiệm vụ cho đội ngũ trí thức. Hội Phổ biến khoa học và kỹ thuật Việt Nam sau này được nhắc đến như một trong những tổ chức tiền thân của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.
 |
| Chủ tịch Hồ Chí Minh phát biểu tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thức I của Hội Phổ biến Khoa học, Kỹ thuật Việt Nam. - (Ảnh tư liệu) |
Tháng 3/1965, Ủy ban Liên lạc lâm thời các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam được thành lập, tạo tiền đề quan trọng cho quá trình vận động tiến tới thành lập một tổ chức thống nhất của các hội khoa học và kỹ thuật trong cả nước.
Đến đầu những năm 1980, khi số lượng các hội chuyên ngành ngày càng phát triển, những điều kiện cần thiết cho việc thành lập một tổ chức chung của đội ngũ trí thức khoa học và kỹ thuật dần hội tụ. Năm 1982, các nhà khoa học Thủ đô đi tiên phong với việc thành lập Hội Liên hiệp khoa học - kỹ thuật Hà Nội, tổ chức liên hiệp hội địa phương đầu tiên trong cả nước.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, việc thành lập một tổ chức có khả năng tập hợp các hội khoa học và kỹ thuật, điều hòa, phối hợp hoạt động và đại diện cho tiếng nói chung của đội ngũ trí thức trở thành một đòi hỏi khách quan.
Ngày 26/3/1983, tại Khách sạn Bờ Hồ, Thủ đô Hà Nội, đại biểu của 14 hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam và Hội Liên hiệp khoa học - kỹ thuật Hà Nội đã tiến hành Đại hội thành lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Đây chính là Đại hội lần thứ nhất, đặt nền móng tổ chức cho Liên hiệp Hội Việt Nam ngày nay.
 |
| Các đại biểu dự Đại hội Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ nhất. Ảnh tư liệu |
Đại hội thông qua Điều lệ Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam và bầu Ban Chấp hành Trung ương, đại diện cho 15 tổ chức hội thành viên và một số trí thức tiêu biểu. Thiếu tướng, Anh hùng Lao động, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa được bầu làm Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp Hội Việt Nam. Cùng tham gia lãnh đạo nhiệm kỳ đầu tiên có nhiều nhà khoa học, nhà quản lý uy tín. GS.TSKH Nguyễn Văn Hiệu, GS. Đào Văn Tập, GS. Lê Văn Thới và GS. Đường Hồng Dật được bầu làm Phó Chủ tịch; kỹ sư Lê Khắc giữ cương vị Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký.
Hình ảnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng các đại biểu tham dự Đại hội lần thứ nhất được lưu lại trong tư liệu lịch sử của Liên hiệp Hội Việt Nam, thể hiện sự quan tâm đối với việc tập hợp và phát huy đội ngũ trí thức khoa học và kỹ thuật của đất nước.
Ngày 29/7/1983, Hội đồng Bộ trưởng - nay là Chính phủ - ban hành Quyết định số 121-HĐBT, cho phép thành lập Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam do đồng chí Trần Đại Nghĩa làm Chủ tịch và chính thức hoạt động theo Điều lệ đã được Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất thông qua ngày 26/3/1983. Sau khi được thành lập, Liên hiệp Hội Việt Nam trở thành thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
Hơn bốn thập niên xây dựng “mái nhà chung” của trí thức
Ở thời điểm thành lập, Liên hiệp Hội Việt Nam có 15 tổ chức hội thành viên. Từ nền móng ban đầu, Liên hiệp Hội Việt Nam từng bước mở rộng hệ thống tổ chức, tập hợp ngày càng đông đảo các hội ngành, liên hiệp hội địa phương, các tổ chức khoa học và công nghệ và đội ngũ trí thức trong nhiều lĩnh vực.
 |
| Quang cảnh Lễ kỷ niệm 60 năm Ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp mặt đội ngũ trí thức (18/5/1963 - 18/5/2023) và 40 năm ngày thành lập Liên hiệp Hội Việt Nam (26/3/1983 - 26/3/2023) - (Ảnh: Vusta) |
Qua 8 kỳ Đại hội, mỗi giai đoạn phát triển của Liên hiệp Hội Việt Nam đều gắn với những yêu cầu khác nhau của đất nước. Các nhiệm kỳ tiếp theo từng bước hoàn thiện tổ chức, mở rộng hệ thống hội thành viên và định hình ngày càng rõ các vai trò, thế mạnh đặc thù của Liên hiệp Hội Việt Nam.
Đến nhiệm kỳ VIII, yêu cầu đoàn kết, sáng tạo, đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động được đặt ra rõ nét hơn. Nhiệm kỳ VIII diễn ra trong bối cảnh có nhiều biến động, từ tác động kéo dài của dịch bệnh, những thay đổi nhanh chóng về kinh tế - xã hội đến yêu cầu ngày càng cao đối với khoa học và công nghệ, cùng quá trình sắp xếp, đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của các Hội quần chúng được Đảng, Nhà nước giao nhiệm vụ.
Trong điều kiện đó, Liên hiệp Hội Việt Nam vẫn phát huy vai trò, trách nhiệm của tổ chức đại diện cho đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, duy trì sự gắn kết trong toàn hệ thống và đẩy mạnh các hoạt động theo chức năng, nhiệm vụ được giao.
Qua các nhiệm kỳ, hoạt động của Liên hiệp Hội ngày càng phát triển, tập trung vào các hoạt động: tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức; tư vấn, phản biện và giám định xã hội; hoạt động khoa học và công nghệ; phổ biến kiến thức; thúc đẩy sáng tạo kỹ thuật; hợp tác quốc tế và tôn vinh trí thức.
Đặc biệt, hoạt động tư vấn, phản biện, giám định xã hội; phổ biến kiến thức khoa học và công nghệ; tôn vinh trí thức đã trở thành những lĩnh vực thể hiện rõ nét tính chất đặc thù và thế mạnh của Liên hiệp Hội Việt Nam.
Hiện Liên hiệp Hội Việt Nam tập hợp khoảng 3,7 triệu hội viên, trong đó có khoảng2,2 triệu trí thức; có 126 hội thành viên, gồm 92 hội ngành toàn quốc và 34 Liên hiệp Hội tỉnh, thành phố, cùng 575 tổ chức khoa học và công nghệ.
Đây là nguồn lực trí tuệ lớn, hoạt động trên hầu hết các lĩnh vực khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật và công nghệ, khoa học xã hội, y tế, giáo dục, nông nghiệp, môi trường và nhiều lĩnh vực chuyên môn khác.
Hình ảnh “mái nhà chung” không chỉ nằm ở quy mô tập hợp đông đảo trí thức, mà còn được thể hiện ở việc Liên hiệp Hội Việt Nam tạo ra một không gian chung để các hội thành viên, tổ chức khoa học và công nghệ, chuyên gia và nhà khoa học gắn kết, trao đổi, phối hợp hoạt động, cùng chung tinh thần phụng sự vì sự phát triển của nền khoa học nước nhà.
Chức năng và nhiệm vụ của Liên hiệp Hội Việt Nam được xác định rõ trong Điều lệ: tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ người Việt Nam trong và ngoài nước; điều hòa, phối hợp hoạt động của các hội thành viên; làm cầu nối giữa các hội thành viên với các cơ quan của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức khác.
Từ giá trị lịch sử đến yêu cầu đổi mới tại Đại hội IX
Đại hội IX diễn ra trong bối cảnh toàn hệ thống chính trị đang tập trung triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng với quyết tâm đưa các chủ trương, định hướng lớn của Trung ương trở thành những kết quả cụ thể trong thực tiễn.
 |
| Logo Đại hội đại biểu toàn quốcLiên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam(VUSTA) lần thứ IX, nhiệm kỳ 2026 - 2031. - (Ảnh: Vusta) |
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt ra những yêu cầu mới, cao hơn đối với việc phát huy nguồn lực trí tuệ, đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực quan trọng cho sự phát triển nhanh và bền vững. Đây là không gian rộng mở để đội ngũ trí thức và hệ thống Liên hiệp Hội Việt Nam thể hiện rõ hơn vai trò, trách nhiệm và những đóng góp của mình trong giai đoạn tới.
Đại hội đại biểu toàn quốc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam lần thứ IX sẽ diễn ra trong hai ngày 27-28/8 tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia, Hà Nội.
Đại hội có nhiệm vụ đánh giá khách quan, toàn diện kết quả thực hiện Nghị quyết Đại hội VIII, nhận diện những kết quả đạt được, những vấn đề còn hạn chế, đồng thời xác định phương hướng, mục tiêu, nhiệm vụ và các giải pháp chủ yếu cho nhiệm kỳ 2026-2031. Qua đó, tạo ra một bước chuyển thực chất về tư duy, nội dung và phương thức hoạt động của Liên hiệp Hội Việt Nam.
Hướng tới Đại hội IX, Ban Chỉ đạo Đại hội cùng các Tiểu ban về Nhân sự, Văn kiện, Tổ chức phục vụ và Tuyên truyền tích cực triển khai các nội dung công việc, bảo đảm các khâu chuẩn bị được thực hiện đồng bộ, theo đúng kế hoạch.
Trong đó, công tác xây dựng và hoàn thiện Văn kiện Đại hội được xác định là nội dung đặc biệt quan trọng. Liên hiệp Hội Việt Nam tập trung nghiên cứu, hoàn thiện ba nội dung lớn: Báo cáo chính trị trình Đại hội IX, Điều lệ Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam sửa đổi và Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội IX.
Quá trình chuẩn bị văn kiện được thực hiện theo hướng mở rộng việc lấy ý kiến, phát huy trí tuệ tập thể. Các dự thảo được gửi xin ý kiến các hội thành viên, tổ chức khoa học và công nghệ, chuyên gia và nhà khoa học trong hệ thống. Việc huy động nhiều chủ thể tham gia đóng góp nhằm tiếp tục hoàn thiện nội dung các văn kiện, đồng thời bảo đảm những phương hướng, nhiệm vụ và giải pháp của nhiệm kỳ mới phản ánh yêu cầu thực tiễn và nguyện vọng của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trong hệ thống.
Điểm đáng chú ý là các nội dung chuẩn bị Đại hội không chỉ dừng ở việc xác định phương hướng chung mà còn gắn với xây dựng Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội. Nếu Báo cáo chính trị xác định tầm nhìn và những định hướng lớn, thì Chương trình hành động là bước cụ thể hóa để các mục tiêu của Đại hội có thể đi vào thực tiễn hoạt động của toàn hệ thống.
Tiếp nối hành trình hội tụ, phát huy trí tuệ vì đất nước
Việc Thiếu tướng, Anh hùng Lao động, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa được lựa chọn làm Chủ tịch đầu tiên mang ý nghĩa đặc biệt đối với Liên hiệp Hội Việt Nam trong những năm đầu hình thành. Ông là một trong những nhà khoa học tiêu biểu của nền khoa học, kỹ thuật cách mạng Việt Nam; từ một trí thức được đào tạo ở nước ngoài, ông trở về theo Chủ tịch Hồ Chí Minh để phụng sự Tổ quốc và có nhiều đóng góp đặc biệt cho nền khoa học, kỹ thuật nước nhà.
 |
| Thiếu tướng, Anh hùng Lao động, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. - (Ảnh tư liệu) |
Việc một nhà khoa học lớn như Thiếu tướng, Anh hùng Lao động, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa đảm nhiệm cương vị Chủ tịch đầu tiên thể hiện rõ kỳ vọng về vai trò của đội ngũ trí thức đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. Hình ảnh và sự nghiệp của ông cũng phần nào thể hiện tinh thần mà Liên hiệp Hội Việt Nam hướng tới ngay từ khi thành lập: trí thức gắn khoa học với trách nhiệm đối với đất nước; đem tri thức, tài năng và sức sáng tạo phục vụ Tổ quốc và Nhân dân.
Hơn bốn thập niên qua, từ nền móng 15 tổ chức hội thành viên, Liên hiệp Hội Việt Nam đã trở thành một hệ thống rộng lớn, tập hợp khoảng 3,7 triệu hội viên, trong đó có khoảng 2,2 triệu trí thức, 126 hội thành viên và 575 tổ chức khoa học và công nghệ.
Đại hội IX vì thế không chỉ là dấu mốc chuyển giao giữa hai nhiệm kỳ, mà còn mở ra một chặng đường phát triển mới với những yêu cầu cao hơn đối với vai trò, trách nhiệm và năng lực đóng góp của Liên hiệp Hội Việt Nam.
Đại hội được kỳ vọng tạo động lực mới, khí thế mới, tiếp tục củng cố khối đoàn kết, phát huy vai trò tập hợp, kết nối đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ; biến tri thức, sức sáng tạo, tinh thần trách nhiệm và khát vọng cống hiến của đội ngũ trí thức thành những sản phẩm, sáng kiến và giá trị thiết thực phục vụ phát triển đất nước.
Qua đó, Liên hiệp Hội Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò là mái nhà chung của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ, đóng góp ngày càng thực chất vào sự nghiệp phát triển nhanh, bền vững và nâng cao vị thế đất nước trong kỷ nguyên mới.
Phạm Hùng
