 |
| Mỗi khu vườn là một tác phẩm hội họa ba chiều |
Triết lý tinh hoa trong nghệ thuật vườn cảnh Nhật Bản
Nghệ thuật vườn cảnh Nhật Bản từ lâu đã được xem là đỉnh cao của sự kết hợp giữa triết học và thẩm mỹ. Mỗi khu vườn là một tác phẩm hội họa ba chiều, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng Thiền tông (Zen) và nghệ thuật thư pháp.
Về cơ bản, vườn truyền thống Nhật Bản được chia thành ba phong cách chủ đạo:
Tsukiyama (Vườn đồi): Mô phỏng thế giới tự nhiên với đồi núi, sông ngòi.
Karesansui (Vườn khô): Sử dụng đá, sỏi và cát để biểu trưng cho núi non và đại dương.
Chaniwa (Vườn trà): Không gian tĩnh lặng dẫn lối vào trà thất.
Dù ở hình thái nào, vườn Nhật luôn là sự sắp đặt chuẩn xác các yếu tố: Đá (khung xương), nước (linh hồn - có thể là nước thật hoặc tượng trưng bằng sỏi), đèn đá (Thạch đăng lung), cầu gỗ/đá, Trà quán và hệ thống cây cảnh. Trong đó, đá đóng vai trò chủ lực, tạo nên sự vững chãi và vĩnh cửu cho toàn cục không gian.
 |
| Đá & đèn đá là những yếu tố không thể thiếu trong vườn Nhật |
Từ bài học tại Singapore đến góc nhìn về sự nguyên bản
Vườn Nhật vốn được ưa chuộng toàn cầu, hiện diện từ Cowra (Úc), San Francisco (Mỹ) đến Buenos Aires (Argentina). Tuy nhiên, việc tái hiện "cái thần" của vườn Nhật ở xứ nóng là một thách thức lớn.
Quan sát thực tế tại Chinese Garden (Singapore) – một kiểu thức vườn đồi (Tsukiyama) quy mô lớn – có thể thấy một số điểm cần suy ngẫm:
Về vật liệu: Hệ thống đá tại đây chưa đạt được độ tinh tế về hình dáng và cách sắp xếp, khiến bố cục của vườn thiếu đi tính thẩm mỹ tự nhiên.
Về sức sống: Hồ nước đóng vai trò trung tâm nhưng thiếu hệ thống lọc chuẩn mực, nước không trong và thiếu bóng dáng cá Koi – yếu tố được ví như "linh hồn chuyển động" của vườn Nhật.
 |
| Nước hồ không trong & thiếu cá Koi là những yếu tố cần xem lại |
Về thảm thực vật: Singapore đã rất linh hoạt khi thay thế Đỗ quyên bằng cây Bông trang để phù hợp khí hậu nhiệt đới. Tuy nhiên, việc thiếu vắng những gốc thông già dáng thế đã làm giảm bớt vẻ cổ kính.
Theo quan điểm của tôi, nếu chúng ta thay thế bằng những khối đá có hồn hơn, sắp xếp lại bố cục theo quy luật viễn cận, kết hợp với các gốc Vạn niên tùng hoặc Thông đen được cắt tỉa kỳ công bên cầu và một hệ thống lọc nước hiện đại, khu vườn chắc chắn sẽ ấn tượng không kém gì những kiệt tác tại chính quốc.
 |
| Trồng cây Bông trang phù hợp với khí hậu nhiệt đới |
Đề xuất: Tạo lập các "Hệ sinh thái văn hóa" tại Việt Nam
Việc hiện thực hóa các mô hình "vườn thế giới" tại Việt Nam mang lại những giá trị nhân văn sâu sắc trên bốn phương diện:
Thứ nhất là bình đẳng trong hưởng thụ văn hóa: Một khu vườn chuẩn mực sẽ xóa tan rào cản về kinh tế và địa lý. Những người cao tuổi hay người có thu nhập thấp vẫn có cơ hội chạm tới tinh hoa thẩm mỹ nhân loại mà không cần những chuyến bay xa xôi đến Kyoto.
Thứ hai là giá trị trị liệu: Trong nhịp sống hiện đại, không gian tĩnh lặng của vườn Nhật là "liều thuốc xanh" vô giá, giúp điều hòa huyết áp, giảm căng thẳng và hỗ trợ giải quyết các vấn đề về sức khỏe tinh thần.
Thứ ba là "Thánh đường" thực hành tri thức: Đây là môi trường trực quan cho sinh viên ngành Cảnh quan và Kiến trúc. Các bạn cần được chạm tay vào độ nhám của đá, nghe tiếng nước chảy qua ống tre và cảm nhận tinh thần Wabi-sabi (vẻ đẹp của sự không hoàn hảo và vô thường) để tạo ra những công trình nhân văn hơn trong tương lai.
Thứ tư là bảo tàng sống và đối thoại văn hóa: Đặt vườn Nhật cạnh những khu vườn mang đậm bản sắc Việt (như vườn Huế, vườn Bắc Bộ) sẽ tạo ra một cuộc đối thoại nghệ thuật đầy thú vị. Đây là cách giáo dục trực quan nhất để thế hệ trẻ hiểu về nhân sinh quan của các dân tộc khác, từ đó xây dựng tinh thần hòa hợp quốc tế.
 |
| Hiện thực hóa các mô hình "vườn thế giới" tại Việt Nam chắc chắn sẽ mang lại những giá trị nhân văn sâu sắc |
Sau cùng, việc kiến tạo vườn Nhật tại Việt Nam không nên dừng lại ở một xu hướng thẩm mỹ nhất thời hay một sự mô phỏng hời hợt. Để ý tưởng này mang tính nhân văn trọn vẹn, quy hoạch cần đặt tính nguyên bản lên hàng đầu. Đó không chỉ là việc sắp xếp đá hay trồng cây, mà là quá trình "gieo" một tư duy sống chậm và sự tôn trọng tuyệt đối với tự nhiên. Chúng ta không cần những bản sao sơ sài, mà cần những không gian có khả năng rung động tâm hồn qua sự tham vấn chặt chẽ từ các chuyên gia bản địa. Chỉ khi đó, những khu vườn mới thực sự trở thành chiếc cầu nối văn hóa bền vững, nơi giá trị di sản của nhân loại được bảo tồn và tiếp nối trong dòng chảy của đời sống Việt.
