Giữa không gian tĩnh lặng của đền Núi Sưa trong Công viên Bách Thảo vào sáng mùng 1 tháng Chạp, hàng chục người yêu hoa Hà Nội lặng lẽ đứng quanh những bát thủy tiên đang độ hàm tiếu. Hương hoa dìu dịu lan trong tiết trời cuối năm, gợi lại một thú chơi tao nhã từng gắn bó với nhiều thế hệ người Tràng An.
Nhưng điều khiến buổi gặp mặt năm nay trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở vẻ đẹp của những cánh hoa trắng muốt ôm nhụy vàng, mà bởi lần đầu tiên sau hơn một thế kỷ, những củ thủy tiên ấy được trồng thành công trên chính đất Việt.
Thượng tọa Thích Trí Minh, trụ trì đền Núi Sưa, dừng lại khá lâu trước một bát thủy tiên dáng “thác đổ”. Với người gắn bó gần nửa đời cùng thú chơi hoa cảnh, ông cho biết chưa từng xúc động như khi được dâng lên Tam Bảo một bát thủy tiên kết tinh từ công sức của người Việt và thổ nhưỡng Việt Nam.
“Đây là điều mà giới yêu hoa đã chờ đợi suốt hàng trăm năm”, vị thượng tọa chia sẻ.
 |
| Anh Nguyễn Phúc Bính thu hoạch những củ giống thủy tiên ba năm trên cánh đồng ở tỉnh Hải Dương cũ. |
Người đứng sau thành quả ấy là anh Nguyễn Phúc Bính, 49 tuổi, hiện là một công chức tại Hà Nội. Sau nhiều năm kiên trì thử nghiệm, anh được xem là người đầu tiên “thuần hóa” thành công loài hoa vốn được cho là không thể thích nghi với khí hậu nhiệt đới của Việt Nam.
Suốt hơn 100 năm qua, dù thủy tiên được xem là biểu tượng của thú chơi Tết đất Hà thành, toàn bộ củ giống đều phải nhập từ Trung Quốc. Nhiều thế hệ nghệ nhân từng nuôi hy vọng tự chủ giống cây này nhưng đều thất bại.
Đầu thế kỷ XX, nhà canh nông Nguyễn Công Tiễu từng lập “Thủy Tiên Trang” tại làng Ngọc Hà với mong muốn gây giống thủy tiên trên đất Việt. Tuy nhiên, cây chỉ phát triển lá mà không cho hoa.
Đến thời bình, nhiều người tiếp tục theo đuổi giấc mơ ấy. Cụ Đoàn Đỗ, nay đã 100 tuổi, vẫn còn nhớ quãng thời gian mang củ giống lên vùng cao Vĩnh Phúc để tận dụng khí hậu lạnh, hy vọng ép cây ra hoa. Dù chăm sóc công phu, kết quả thu được chỉ là vài bông lác đác.
Sau này, một số đơn vị như Công ty Cây xanh Hà Nội cũng từng thử nghiệm trồng thủy tiên tại Công viên Thống Nhất nhưng đều không thành công. Củ giống sau năm đầu tiên nhanh chóng teo tóp, thối hỏng hoặc không thể tái sinh trưởng. Những thất bại kéo dài khiến nhiều người tin rằng thủy tiên không thể thích nghi với điều kiện khí hậu nóng ẩm của Việt Nam.
Anh Nguyễn Phúc Bính bén duyên với thủy tiên trong giai đoạn dịch Covid-19. Vốn nổi tiếng trong giới chơi hoa bởi kỹ thuật gọt thủy tiên khéo léo, mỗi năm anh thực hiện hàng nghìn bát hoa phục vụ dịp Tết. Tuy nhiên, điều khiến anh luôn trăn trở là sự phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn giống nhập khẩu.
“Có những lô hàng hỏng quá nửa nhưng mình vẫn phải chấp nhận vì không có lựa chọn khác”, anh nói.
Năm 2024, anh sang Chương Châu, tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc) – nơi được xem là thủ phủ của thủy tiên thế giới – để tìm hiểu kỹ thuật canh tác. Tại đây, nhiều chuyên gia cho rằng khí hậu Việt Nam quá nóng để loài cây này sinh trưởng ổn định.
Không chấp nhận bỏ cuộc, anh tiếp tục đến đảo Sùng Minh để khảo sát điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và đối chiếu với môi trường tại Việt Nam. Trở về nước, anh bắt đầu hàng loạt thử nghiệm ở nhiều khu vực khác nhau, từ vườn nhà tại Thanh Hà đến bãi sông Hồng, rồi đưa giống lên Sa Pa và nhiều tỉnh miền núi phía Bắc.
Anh ghi chép tỉ mỉ từng thay đổi của thời tiết, thổ nhưỡng và sự phát triển của cây. Cứ vài ngày, anh lại bổ củ để quan sát cấu trúc bên trong nhằm “bắt mạch” cho cây và điều chỉnh thời điểm xuống giống.
Khó khăn lớn nhất xuất hiện khi củ thủy tiên liên tục bị nhiễm khuẩn, thối nhũn chỉ sau một đêm sương muối. Các loại thuốc bảo vệ thực vật thông thường gần như không mang lại hiệu quả, thậm chí còn khiến đất bạc màu.
Trong lúc bế tắc, anh tình cờ chú ý tới một thùng mồi câu cá chép bị bỏ quên nhiều năm nhưng vẫn không hỏng. Suy đoán trong đó có thành phần kháng khuẩn tự nhiên, anh quyết định thử dùng loại mồi phối trộn từ 14 vị thuốc Bắc để xử lý đất trồng.
Kết quả vượt ngoài mong đợi. Hỗn hợp thảo dược giúp hạn chế nấm bệnh, tạo điều kiện để củ thủy tiên thích nghi và phát triển khỏe mạnh trong môi trường nhiệt đới.
Vượt qua được bài toán sâu bệnh, anh Bính tiếp tục đối mặt với thách thức lớn hơn: làm sao để cây ra hoa.
Qua quá trình nghiên cứu tại Phúc Kiến, anh nhận ra thủy tiên có chu kỳ sinh trưởng rất đặc biệt. Năm đầu cây gần như không cho hoa, sang năm thứ hai chỉ xuất hiện một mầm hoa duy nhất, đến năm thứ ba dù củ đã lớn cũng chỉ cho từ một đến ba mầm.
Trong khi đó, người Trung Quốc sở hữu kỹ thuật “thổi hoa” giúp tăng mạnh số lượng mầm nhưng được giữ kín như bí quyết nghề truyền đời.
Không còn cách nào khác, anh Bính phải tự mày mò, thử nghiệm nhiều phương pháp biến đổi mô bằng cách tách và xử lý củ giống trong thời gian dài.
Sau ba năm kiên trì, những lứa thủy tiên đầu tiên mang nguồn gen Việt Nam cuối cùng cũng nở hoa.
Tại lễ ra mắt ở đền Núi Sưa hồi cuối tháng 1/2026, anh cho biết các củ thủy tiên trồng trong điều kiện khí hậu Việt Nam có sức sống mạnh hơn nhờ thích nghi với nắng nóng và thời tiết khắc nghiệt. Hoa có cánh dày, căng, hương thơm đậm và giữ mùi lâu hơn so với giống nhập khẩu.
Cầm trên tay củ thủy tiên “nội địa”, nghệ nhân Nguyễn Phú Cường, 81 tuổi, không giấu được xúc động. Ông từng chứng kiến giai đoạn thú chơi thủy tiên gần như mai một trong nhiều thập kỷ và luôn day dứt vì người Việt phải chơi hoa trên giống ngoại.
“Thành quả này mở ra hy vọng để chúng ta chủ động duy trì một nét văn hóa truyền thống”, ông nói.
Hiện vườn của anh Nguyễn Phúc Bính đã thu hoạch khoảng 300 bó thủy tiên cắt cành phục vụ dịp Tết Bính Ngọ 2026. Tuy nhiên, với anh, hành trình vẫn chưa dừng lại. Mục tiêu tiếp theo là nâng cao năng suất, giảm giá thành để thú chơi thủy tiên không còn là thú chơi dành riêng cho số ít người sành hoa.
Như lời Thượng tọa Thích Trí Minh nhận định, việc thuần hóa thành công thủy tiên không đơn thuần là thành tựu nông nghiệp, mà còn là sự tiếp nối của một giấc mơ văn hóa từng dang dở suốt hơn trăm năm.
Tiktok: https://tiktok.com/@tapchivietnamhuongsac
Facebook: https://facebook.com/tapchivietnamhuongsac.vn
Youtube: https://youtube.com/@tapchivietnamhuongsac68
