Từ bao đời nay, trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt, hoa luôn hiện diện như một phần tất yếu của không gian tâm linh. Bước qua cổng đình, đền, chùa hay miếu phủ, điều đọng lại không chỉ là mái ngói rêu phong, tiếng chuông ngân hay làn khói hương bảng lảng, mà còn là sắc hoa lặng lẽ tỏa hương trong nắng sớm, trong chiều muộn.
 |
| Khi lối đi được phủ sắc hoa bốn mùa, chùa chiền không chỉ là nơi cầu nguyện mà còn trở thành điểm đến của cái đẹp, nơi con người dễ dàng mở lòng trước khi chạm tới chiều sâu tâm linh. |
Hoa không phô trương, không ồn ào, nhưng chính sự khiêm nhường ấy tạo nên vẻ tôn nghiêm và chiều sâu nội tâm cho chốn linh thiêng. Giữa nhịp sống hiện đại đầy hối hả, hoa trở thành một thứ ngôn ngữ thầm lặng, nhắc con người sống chậm lại, lắng nghe chính mình và tìm về những giá trị bền vững.
Trao đổi với phóng viên Tạp chí Việt Nam hương sắc, Nghệ nhân Nguyễn Tiến Dũng (nghệ danh Dũng Coca) - Ủy viên BCH Hội Sinh vật cảnh Việt Nam, Chủ nhiệm CLB Sinh vật cảnh Thường Tín cho rằng việc lựa chọn và bài trí hoa nơi linh thiêng không đơn thuần là câu chuyện thẩm mỹ, mà phản ánh chiều sâu văn hóa và đạo lý của người Việt.
 |
| Nghệ nhân Nguyễn Tiến Dũng (Dũng Coca) - Ủy viên BCH Hội Sinh vật cảnh Việt Nam, Chủ nhiệm CLB Sinh vật cảnh Thường Tín đang chăm chút tỉ mỉ bên tác phẩm của mình. |
Theo ông, từ xa xưa, cha ông ta khi chọn hoa đưa vào nơi thờ tự luôn ưu tiên những loài có màu sắc nhã nhặn, hương thơm thanh khiết. Đặc điểm chung của hoa nơi tâm linh là sự tinh khôi, không quá rực rỡ nhưng vẫn toát lên vẻ trang trọng.
Dù mỗi không gian có những quy chuẩn riêng, màu trắng và vàng vẫn giữ vai trò chủ đạo, tượng trưng cho sự thanh tịnh và cao quý; sắc đỏ hoặc hồng chỉ điểm xuyết hài hòa, tránh phô trương mà vẫn giữ được sinh khí.
 |
| Những cây hoa rực rỡ trong khuôn viên chùa |
Ở đình, đền thờ thành hoàng hay danh nhân, sắc vàng gợi nhắc sự trang trọng và bền vững. Còn trong các ngôi chùa, sắc trắng lại mang ý nghĩa thanh tịnh, giải thoát.
Dù khác biệt về nghi thức và biểu tượng, tinh thần chung vẫn là tiết chế sự rực rỡ quá mức, tránh phô diễn hình thức để giữ lại vẻ uy nghi, trầm mặc. Đó là một quan niệm thẩm mỹ giàu chiều sâu, nơi cái đẹp luôn gắn với đạo lý và sự cân bằng nội tâm.
Trong khuôn viên nhiều ngôi chùa Việt, những loài cây được xem như “di sản sống” đã trở thành hình ảnh quen thuộc qua nhiều thế hệ. Trước hết là hoa đại (sứ) biểu tượng quen thuộc của nhà Phật, thường được trồng ở vị trí trang trọng, gần chính điện hoặc dọc lối vào.
 |
| TS. Nguyễn Hữu Vạn, nguyên Ủy viên BCH Trung ương Đảng, nguyên Tổng Kiểm toán Nhà nước, Chủ tịch Hội SVCVN cùng đoàn đại biểu dâng hương tại Đình Làng Vị Khê, nơi thờ Tổ Nghề trồng hoa, cây cảnh "Tô Trung Tự" - Quan Thái Úy thời Lý, thế kỷ XIII. |
 |
| Nghệ nhân Dũng Coca dâng hương tại đình Vị Khê, nơi thờ Tổ Nghề trồng hoa, cây cảnh "Tô Trung Tự" - Quan Thái Úy thời Lý, thế kỷ XIII. |
Những cánh hoa trắng muốt, tâm vàng dịu, hương thơm thanh thoát như gói ghém tinh thần từ bi và khiêm cung. Mỗi mùa hoa nở, sắc trắng nổi bật trên nền tường cổ kính, tạo nên một không gian vừa gần gũi vừa linh thiêng.
Gắn liền với sự tích Đức Phật nhập Niết bàn là cây tha la (sa la). Hoa mọc từ thân, mang vẻ đẹp huyền nhiệm, gợi cảm giác linh ứng và thiêng liêng. Nếu trước đây loài cây này phổ biến ở miền Nam thì nay, nhờ sự giao lưu và trao đổi giống, đã xuất hiện tại nhiều cơ sở tự viện phía Bắc, góp phần làm phong phú thêm cảnh quan và đời sống biểu tượng của Phật giáo Việt Nam.
 |
 |
 |
| Một số loại hoa trà hay được trồng trong các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng |
Hoa trà trong Phật giáo tượng trưng cho sự viên mãn, trọn vẹn, thanh cao và may mắn, thường được dùng dâng cúng Tam Bảo nhờ vẻ đẹp bền bỉ, nở quanh năm. Loài hoa này thể hiện tâm trong sáng, không nhiễm bụi trần, phù hợp để trang trí không gian thiền định, mang lại cảm giác an yên và sự hòa hợp.
 |
| Hoa nhài tượng trưng cho sự thuần khiết, lòng từ bi, giác ngộ và sự tôn kính. |
Hoa nhài (hoa lài) cũng là một loài hoa được dùng rất nhiều trong các nghi lễ liên quan tới Phật giáo. Đây là loài hoa tượng trưng cho sự thuần khiết, lòng từ bi, giác ngộ và sự tôn kính.
 |
| Hoa mộc hương lan tỏa nhẹ nhàng, sâu lắng, giúp không gian thờ tự thêm phần tĩnh tại. |
Bên cạnh đó là hoa mộc hương (còn gọi là hoa quế) là loài cây được trân trọng trong nhiều nền văn hóa phương Đông nhờ hương thơm dịu nhẹ, lan tỏa vào mùa thu. Trong dân gian lưu truyền câu: “Trước cửa có mộc hương, quý nhân tự tìm đến”, xuất phát từ cách chơi chữ giữa “hương” và “quý”. Loài hoa này tuy nhỏ bé nhưng hương thơm tinh khiết, được mệnh danh là “thiên hạ đệ nhất hương”.
Cùng với đó, hoa ngọc lan là loài cây đại thụ tỏa hương xa, bao trùm một vùng rộng lớn, mang lại cảm giác thư thái, quý phái cho chốn thiền môn. Dưới tán cây rợp bóng, người ta dễ tìm thấy sự an nhiên giữa bộn bề đời sống.
 |
| Giữ lại sắc hoa nơi không gian tâm linh cũng chính là giữ gìn một phần cốt cách văn hóa Việt |
Không chỉ cây trồng lâu năm, hoa dâng cúng hằng ngày cũng thể hiện rõ nét tinh tế của người Việt trong đời sống thờ tự. Hoa huệ, với sắc trắng tinh khiết và hương thơm dịu nhẹ, từ lâu đã trở thành lựa chọn phổ biến trên bàn thờ tổ tiên và nơi linh thiêng. Hoa cúc vàng, Cúc trắng tượng trưng cho sự trường thọ, bền bỉ. Hoa hồng, đặc biệt là hồng bạch hay hồng cổ, mang vẻ đẹp thanh tao, thường được sử dụng trong nhiều nghi lễ truyền thống. Mỗi loài hoa, dù bình dị, đều chứa đựng một thông điệp về lòng thành và sự tôn kính.
Nhắc đến hoa trong không gian tâm linh, không thể không nói tới sen – biểu tượng tối thượng của sự tinh khiết và giác ngộ. Sen vươn lên từ bùn đất nhưng vẫn giữ được hương sắc thanh khiết, trở thành hình ảnh ẩn dụ sâu sắc cho hành trình tu dưỡng của con người. Tuy nhiên, trong điều kiện đô thị hóa khiến diện tích hồ ao bị thu hẹp, việc trồng sen truyền thống gặp nhiều khó khăn. Sự xuất hiện của giống sen tịch thượng với kích thước nhỏ gọn, có thể trồng trong chậu, nở bền từ xuân sang hạ đã mở ra giải pháp phù hợp, giúp không gian chùa vẫn duy trì được sắc sen – biểu tượng của giác ngộ và thanh tịnh – ngay cả khi diện tích hạn chế.
 |
| Giữ lại sắc hoa nơi không gian tâm linh cũng chính là giữ gìn một phần cốt cách văn hóa Việt |
Chia sẻ sâu hơn, Nghệ nhân Dũng Coca bày tỏ quan niệm rằng cả một năm cây hoa dồn tụ tinh chất và nhựa sống cho một mùa nở rộ. Sứ mệnh của hoa là dâng hiến sắc hương cho đời. Vì vậy, dâng hoa nơi tâm linh cũng chính là dâng những gì tinh túy nhất. Khi những giá trị đẹp đẽ ấy được đặt trong không gian linh thiêng, đó không chỉ là hành động thẩm mỹ mà còn là biểu hiện của lòng thành và ý thức hướng thiện.
Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, nhiều khoảng xanh bị thu hẹp, việc trồng hoa trong các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng vì thế càng mang ý nghĩa xã hội rõ nét. Hoa không chỉ điều hòa vi khí hậu, làm mềm hóa kiến trúc vốn nghiêm cẩn mà còn tạo cảm giác gần gũi cho những người ít có thói quen đi lễ. Khi lối đi được phủ sắc hoa bốn mùa, chùa chiền không chỉ là nơi cầu nguyện mà còn trở thành điểm đến của cái đẹp, nơi con người dễ dàng mở lòng trước khi chạm tới chiều sâu tâm linh. Sắc hương lúc ấy trở thành “nhịp cầu mềm” nối đời với đạo, đưa con người đến với sự tĩnh tại bằng con đường nhẹ nhàng và thiện chí.
Từ góc độ phát triển văn hóa, việc xây dựng phong trào trồng hoa tại các cơ sở tự viện có thể trở thành hướng đi bền vững. Những cuộc thi hoa trong chùa, các hoạt động ghi nhận, tôn vinh không gian chùa đẹp sẽ góp phần quảng bá hình ảnh chùa Việt thanh tịnh, hài hòa với thiên nhiên, đồng thời nâng cao ý thức bảo tồn cảnh quan và gìn giữ bản sắc. Làm đẹp nơi tâm linh, suy cho cùng, chính là làm đẹp tâm hồn con người.
 |
| Giữ lại sắc hoa nơi không gian tâm linh cũng chính là giữ gìn một phần cốt cách văn hóa Việt |
Khi bước vào một không gian ngập tràn hương hoa và sự tĩnh lặng, mỗi người có cơ hội tạm gác lại lo toan, buông bỏ phần nào những điều tiêu cực để lắng nghe tiếng nói nội tâm. Trong hành trình hiện đại hóa và hội nhập, xã hội càng cần những “khoảng lặng” như thế để tự điều chỉnh và cân bằng. Sắc hương nơi cửa thiền vì vậy không chỉ là yếu tố cảnh quan, mà còn là giá trị văn hóa tinh thần cần được trân trọng, gìn giữ và phát huy.
Hoa vẫn lặng lẽ nở, bất kể ngoài kia phố xá đổi thay từng ngày. Và trong sự lặng lẽ ấy, hoa dẫn lối tỉnh thức, nhắc mỗi người về khả năng sống đẹp, sống thiện và sống có trách nhiệm hơn với cộng đồng. Giữ lại sắc hoa nơi không gian tâm linh cũng chính là giữ gìn một phần cốt cách văn hóa Việt – nền tảng để xã hội phát triển hài hòa và bền vững giữa dòng chảy thời đại.
