Bonsai Linh sam sông Hinh: Khúc độc hành của di sản và huyền thoại trăm năm

Từ tro tàn chiến tranh đến dáng đứng kiêu hãnh

Câu chuyện về "cụ" Linh sam này bắt đầu từ những năm tháng rực lửa trên dãy Trường Sơn hùng vĩ. Vào mùa xuân Mậu Thân 1968, vùng đất Sông Hinh (Phú Yên) oằn mình dưới những trận mưa bom bão đạn. Khi cánh rừng Linh sam ngàn đời bị thiêu rụi dưới khói lửa, tưởng chừng mọi mầm sống đã tan vào hư vô, thì giữa một vách đá cheo leo, có một mầm xanh vẫn âm thầm bám rễ. Nó can trường đi qua cuộc chiến, chắt chiu từng giọt sương mai và nắng gió miền Trung để viết tiếp bản kinh văn của sự sống.

Mãi đến năm 1980, người đời mới tìm thấy "báu vật" ấy. Lúc bấy giờ, khi loài Linh sam Sông Hinh quý hiếm ngoài tự nhiên gần như cạn kiệt, người ta đã đưa cây về trồng trong chậu như một cách để bảo tồn một di sản của tổ tiên. Dựa vào những vết nứt nẻ chân chim trên thân vỏ và bộ rễ cuồn cuộn như thạch trận, người ta hiểu rằng mình đang đối diện với một sinh linh đã đi qua hơn nửa thế kỷ nhân gian.

Cuộc lữ hành của một "Tuyệt tác di động"

Nghệ nhân Trần Vân Bích bên tác phẩm bonsai Linh sam sông Hinh của mình.

Trước khi tìm được bến đỗ bình yên nơi bàn tay nghệ nhân Trần Vân Bích vào năm 2010, cây Linh sam đã trải qua một cuộc viễn du kỳ lạ. Từ đỉnh mù sương Đà Lạt đến phố biển Nha Trang, từ vùng đất võ Bình Định đến cao nguyên Gia Lai, mỗi dặm đường cây đi qua là một lần thời gian bồi đắp thêm chiều sâu văn hóa.

Đến nay, ở tuổi từ 105 – 110 năm, tác phẩm đã trở thành một biểu tượng độc nhất vô nhị. Sự kiện ngày 21/4/2025 khi Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận đây là Cây Di sản Việt Nam đã gây chấn động giới mộ điệu. Bởi lẽ, lần đầu tiên, một "di sản" không nằm lặng lẽ nơi cổng đình, miếu mạo mà lại hiện diện đầy kiêu sa trong một chậu cảnh cá nhân, minh chứng cho sức mạnh bảo tồn của con người trước sự hữu hạn của thiên nhiên.

Vũ điệu của "Trực lắc" và sắc tím trầm mặc

Nhìn vào tác phẩm của nghệ nhân Trần Vân Bích, người ta không chỉ thấy cây, mà thấy cả một triết lý nhân sinh.

Cây bonsai mang dáng Trực lắc – một thế đứng đầy kịch tính nhưng vô cùng hài hòa. Thân cây uốn lượn hình chữ S như một dòng sông chảy ngược từ quá khứ về hiện tại, ngọn cây trùng khít với tâm gốc như sự nhất quán của một bậc quân tử.

Khác với những cây bonsai được nuôi nấng trong "lồng kính", Linh sam Sông Hinh mang vẻ đẹp thô mộc, xù xì của một kẻ phong trần. Những chi cành to khỏe, cứng cáp là kết quả của hàng thập kỷ uốn nắn kiên trì, nương theo từng hơi thở của tự nhiên. Đặc biệt nhất là bộ rễ – chúng không chỉ là nơi bám trụ, mà là một khối gắn kết bền chặt, phủ kín bốn mặt chậu như những múi cơ của một vị thần rừng đang tĩnh tọa.

Khi mùa hoa đến, cả một vùng không gian như đắm chìm trong sắc tím than huyền bí. Những chùm hoa tím thẫm nở rộ trên nền lá xanh bóng, tỏa ra thứ hương thơm dịu nhẹ, thanh khiết, làm say đắm lòng người. Đó không chỉ là màu của hoa, mà là màu của lòng chung thủy, màu của ký ức Sông Hinh xưa cũ hiện về giữa phố thị Đắk Lắk hôm nay.

Ghi danh vào sử sách Sinh vật cảnh

Hành trình của cây Linh sam và nghệ nhân Trần Vân Bích đã chạm tới đỉnh vinh quang vào ngày 17/5/2025, khi Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) trao bằng xác lập kỷ lục: "Cây Bonsai Linh sam - Sông Hinh trồng chậu có tuổi cây lâu năm nhất tại Việt Nam". Đây là quả ngọt cho tình yêu và sự tôn thờ cái đẹp của một người con Quảng Ngãi lập nghiệp nơi đất khách.

Với ông Bích, việc thuê chuyên gia chăm sóc cây tại Gia Lai, hay việc dành cả cuộc đời để nâng niu một gốc cổ thụ, không chỉ là thú chơi. Đó là trách nhiệm với văn hóa, là tâm nguyện giữ gìn một báu vật của quốc gia. Cây Linh sam ấy, qua bàn tay tài hoa của người nghệ nhân, đã thực sự trở thành một tác phẩm nghệ thuật sống, một nhịp cầu nối liền quá khứ hào hùng và tương lai xanh màu hy vọng.